Czy AI niszczy książki? Co dzieje się z egzemplarzami po skanowaniu, skąd zalew e-booków i jak używać AI uczciwie
Spis treści
- Czy AI niszczy książki dosłownie, czyli co się dzieje z egzemplarzami po skanowaniu?
- Co jest potwierdzone w sprawie niszczenia książek, a co okazało się przesadą
- Czy giną rzadkie i cenne wydania?
- Po co firmom AI papierowe książki, skoro mają cały internet?
- Czym jest rozpad modelu, czyli „habsburgizacja AI”
- Dlaczego egzemplarze się niszczy, zamiast je oddać
- Kto ma zapłacić za treści, na których uczą się algorytmy?
- Czy zalew książek pisanych przez AI szkodzi czytelnikom i autorom?
- Sklepy z e-bookami pełne tytułów z generatora
- Książki dla dzieci: gdzie zalew widać najmocniej
- Co tracą początkujący autorzy
- Jak używać AI przy e-booku albo poradniku, żeby nie stracić zaufania czytelników?
- Krok 1: AI do researchu, a fakty sprawdzasz sam
- Krok 2: piszesz jawnie, czyli mówisz czytelnikowi, gdzie pomagało AI
- Krok 3: zostawiasz własny głos i własne przykłady
- Krok 4: sprawdzasz umowę z wydawcą
- Od czego zacząć z AI przy e-booku i ile to kosztuje
- Najczęstsze pytania
- Kiedy wolno skanować kupione książki bez zgody autora?
- Czy wyrok w sprawie Anthropic oznacza, że każde skanowanie książek jest legalne?
- Czy programy AI (tzw. modele) uczące się na tekstach innych programów AI stają się gorsze?
- Ile nowych tytułów dziennie można wydać w Amazonie w usłudze dla samodzielnie wydających autorów?
Czy AI niszczy książki? Tak, dosłownie: Anthropic wydał dziesiątki milionów dolarów na kupno i niszczące skanowanie milionów książek. Zniszczony egzemplarz pomaga firmie w amerykańskim sądzie, bo tak zastrzegł sędzia. Wolno skanować kupione książki bez zgody autora tylko wtedy, gdy papierowy oryginał zostanie zniszczony. Większą szkodę robi zalew słabych e-booków napisanych przez generatory tekstu AI. Przy firmowym poradniku możesz używać AI, jeśli robisz to jawnie i sam sprawdzasz treść.
Czy AI niszczy książki dosłownie, czyli co się dzieje z egzemplarzami po skanowaniu?
Tak, AI niszczy książki dosłownie, choć sama nie trzyma w ręku noża. Anthropic, firma rozwijająca modele językowe, kupował miliony książek. Po zeskanowaniu stron egzemplarze szły do zniszczenia. Potwierdzają to ustalenia, które zestawiam w tabeli niżej.
Kupić, pociąć, zeskanować, wyrzucić. Brzmi jak „Fahrenheit 451″ w wersji dla działu logistyki. Tyle że reszta tej historii jest mniej filmowa, niż sugerują nagłówki.
Zacznij od prostego faktu technicznego. Gdy książka jest już zeskanowana, papierowy egzemplarz nie jest potrzebny do dalszego trenowania modelu. Firma ma tekst, a papier staje się dla niej odpadem. Dlaczego go nie oddaje, tylko niszczy? Odpowiedź daje wyrok amerykańskiego sądu, który rozbieram niżej.
Co jest potwierdzone w sprawie niszczenia książek, a co okazało się przesadą
Wokół tej sprawy krąży kilka wersji naraz. Część jest prawdziwa, część rozdmuchana. Oto jak się mają do tego, co faktycznie ustalono:
| Wątek | Co krąży w sieci | Co potwierdzają źródła |
|---|---|---|
| Niszczenie po skanowaniu | Książki idą pod nóż | Prawda. Grzbiet się odcina, strony się skanuje, egzemplarz trafia na przemiał |
Na pytanie, czy AI niszczy książki, odpowiedź brzmi więc: tak. Tyle że nie zawsze chodziło o skarby. W relacjach sprzedawców przewijają się materiały z niszowej holenderskiej konferencji geologicznej z 1992 roku i stare instrukcje techniczne. Takie tomy leżały na półkach bez kupca, a potem i tak trafiłyby do kontenera.
Dlatego część ludzi z branży podchodzi do sprawy spokojnie. Trudno się dziwić sprzedawcy, który przez lata nie mógł pozbyć się zapasów, a teraz dostał hurtowe zamówienie.
Czy giną rzadkie i cenne wydania?
Tu reakcje były najostrzejsze.
Relacja z magazynu, w którym cięto książki, pokazuje, jak wygląda ta praca. Pracownicy magazynu odcinają grzbiety papierowych książek, by szybciej je zeskanować dla AI.
Mimo to obawy o zniszczenie rzadkich wydań nie zamieniły się w dowody.
Zostaje zasada, z którą trudno się kłócić. Skan i tak powstaje, a papier nie jest już modelowi potrzebny. Zniszczenie rzadkiego albo historycznie cennego wydania byłoby więc po prostu nieodpowiedzialne. Przy stercie poradników z lat osiemdziesiątych to kwestia gustu, przy pierwodruku to już strata, której nikt nie odkręci.

Po co firmom AI papierowe książki, skoro mają cały internet?
Internet przestał być czystym źródłem, bo coraz więcej tekstów w sieci napisały same modele. Uczenie się na tekstach, które w sieci napisały inne modele, przypomina naukę z notatek kolegi. Ten kolega sam przepisywał je od innego kolegi. Stąd drugi wątek pytania, czy AI niszczy książki: czym firmy mają karmić kolejne modele.
Zanieczyszczanie materiału do nauki działa w trzech krokach:
- Modele publikują w sieci coraz więcej własnych tekstów.
- Kolejne modele uczą się na tym, co znajdą w sieci, czyli coraz częściej na tekstach poprzednich modeli.
- Jakość nowych modeli może z czasem spadać, bo powielają uproszczenia i błędy poprzedników. Nowsze modele trenuje się coraz trudniej, gdy brakuje im tekstów sprzed czasów, w których AI trafiło do wszystkich. Brakuje im też dużych zbiorów tekstów napisanych przez ludzi.
Czym jest rozpad modelu, czyli „habsburgizacja AI”
Zapadanie się modeli (po angielsku „model collapse”) to proces, w którym teksty jednego pokolenia modeli zanieczyszczają materiał do nauki następnego. Na początku model gubi rzadkie przypadki: nietypowe słowa, niszowe fakty, odpowiedzi spoza utartego schematu. Na końcu jego odpowiedzi niewiele przypominają ludzkie teksty, na których uczyło się pierwsze pokolenie modeli. Do tego robią się coraz bardziej jednakowe.
Habsburgowie przez pokolenia żenili się w obrębie rodu, a dziedziczone wady z każdym pokoleniem się pogłębiały. Modele, które uczą się od siebie nawzajem, przekazują sobie błędy w ten sam sposób. Z każdym pokoleniem jest ich więcej.
Badacze zapadania się modeli piszą wprost, że do dalszej nauki AI potrzebuje stałego dostępu do tekstów pisanych przez ludzi. Papierowa książka z lat dziewięćdziesiątych spełnia ten warunek idealnie. Nikt jej nie wygenerował.
Dlaczego egzemplarze się niszczy, zamiast je oddać
Pamiętasz, że po zeskanowaniu papier nie jest już modelowi potrzebny? Odpowiedź znajdziesz w wyroku sądu. W sprawie Bartz przeciwko Anthropic sąd w czerwcu 2025 rozdzielił działania firmy na osobne kategorie. Skanowanie kupionych książek uznał za „fair use”, czyli amerykański dozwolony użytek. To takie korzystanie z cudzego utworu, na które prawo USA pozwala bez zgody autora. Firma kupiła każdy egzemplarz i zachowała tylko jedną wersję: cyfrową zamiast papierowej.
Sędzia Alsup uznał, że to całkiem nowe zastosowanie książek: model wyciąga z książek wzorce statystyczne. Zastrzegł przy tym, że ta logika działa pod jednym warunkiem: papierowy oryginał musi potem zniknąć. Stąd obowiązek zniszczenia papierowych egzemplarzy. Gdyby firma oddała książkę do biblioteki, w obiegu byłyby dwie wersje tej samej książki, papierowa i cyfrowa. Wtedy firma straciłaby najmocniejszy argument w sądzie.
Przy okazji: wyrok nie ustanowił ogólnej zasady, że każde skanowanie książek jest legalne. Dotyczy okoliczności tej jednej sprawy.
Kto ma zapłacić za treści, na których uczą się algorytmy?
Spór o to, kto zapłaci autorom i wydawcom za treści, na których uczą się modele, dopiero się rozkręca.
Argumenty obu stron są proste. Autorzy i wydawcy mówią: budujecie komercyjny produkt na naszej pracy, więc pytajcie o zgodę i dzielcie się zyskiem. Firmy technologiczne odpowiadają, że trening przekształca teksty, zamiast je kopiować. Ten spór rozstrzygną sądy i regulatorzy. Ich decyzje mogą na lata ustalić, czy wydawca dostaje pieniądze za każdą książkę użytą do nauki modelu.

Czy zalew książek pisanych przez AI szkodzi czytelnikom i autorom?
Pytanie, czy AI niszczy książki, można zadać też o nowe tytuły. Tutaj nikt nie tnie grzbietów. AI pisze nowe tytuły szybciej, niż ktokolwiek zdąży je przeczytać.
Stawką są prawa autorskie i zaufanie czytelników, a zaufanie najtrudniej odbudować. Kryzys zaufania na rynku książki już się zaczął. Widać to w tym, kto płaci rachunek za zalew:
| Kto traci | Jak to wygląda w praktyce |
|---|---|
| Czytelnik | Przekopuje się przez tytuły z generatora, żeby znaleźć książkę napisaną przez człowieka. Płaci za tekst, którego nikt nie zredagował. |
| Rodzic kupujący książkę dziecku | Wybiera po okładce i opisie. W środku dostaje opowiadanie, którego nikt nie przeczytał przed publikacją. |
| Początkujący autor | Jego debiut ginie w wynikach wyszukiwania między setkami podobnych tytułów. |
| Uczciwy wydawca | Płaci za redakcję, korektę i prawa. Konkuruje z tytułami, które kosztowały kilka minut pracy. |
Sklepy z e-bookami pełne tytułów z generatora
Użytkownicy piszą, że sklepy z e-bookami zalewają tysiące książek z AI i trudno w nich znaleźć dzieło człowieka. Jedna z autorek twierdzi, że takich tytułów przybywa codziennie w tysiącach. Amerykańskie Stowarzyszenie Autorów (Authors Guild) dodaje coś gorszego. Te książki coraz bardziej przypominają te napisane przez ludzi.
Amazon zareagował pod koniec 2023 roku w swojej usłudze dla samodzielnie wydających autorów. Amazon ograniczył tworzenie nowych tytułów do trzech dziennie z powodu spamu z AI. Ten limit może się zmienić. Wydawcy, którzy mają dobry powód, mogą poprosić o wyjątek. Limit spowalnia zalew, ale go nie zatrzymuje. Użytkownicy opisują oszustów, którzy po usunięciu tytułu wrzucają kolejne pod nowymi pseudonimami.
Efekt? Jeden z czytelników zrezygnował z abonamentu na e-booki, bo uznał zdecydowaną większość oferty za śmieci. Sklep stracił płacącego klienta, a autorzy, także ci uczciwi, stracili czytelnika.
Książki dla dzieci: gdzie zalew widać najmocniej
Przy książkach dla dzieci kupuje jedna osoba, a czyta druga. Dorosły ocenia okładkę, tytuł i cenę. Dziecko dostaje to, co jest w środku.
Użytkownicy opisują dziadków, którzy kupują wnukom książki z AI. W opowiadaniach z AI pojawiają się przy tym dziwne wzorce. Babcia tych dziwnych wzorców nie wychwyci w sklepie internetowym, bo nie przeczyta całej książki przed zakupem.
Dobra wiadomość: dla dzieci wciąż jest mnóstwo dobrych książek, nowych i starych, więc nikt nie musi sięgać po wygenerowane. Wystarczy kilka prostych kroków przed zakupem:
- Sprawdź autora i ilustratora. Prawdziwi twórcy mają zwykle inne książki, stronę albo wywiady.
- Zobacz, kto wydał książkę. Znane wydawnictwo dziecięce ma redakcję, która czyta tekst przed drukiem.
- Przeczytaj udostępniony fragment. Powtarzalne zdania i bohaterowie bez charakteru zdradzają tekst napisany przez AI szybciej niż okładka.
Co tracą początkujący autorzy
Użytkownicy obawiają się, że zalew słabych tekstów wyprze debiutantów i zatrzyma rozwój prawdziwych talentów. Debiutant nie ma nazwiska, które czytelnik wpisze w wyszukiwarkę. Konkuruje więc z każdym tytułem w swojej kategorii, także z tymi, które powstały w kwadrans.
Jedna z autorek chwaliła się, że z AI napisze nową książkę w niecałą godzinę. Inni użytkownicy odpowiedzieli, że to za mało czasu nawet na redakcję. Tempo kusi, ale czytelnik, który trafi na niezredagowany tekst, łatwo przestaje ufać całej półce.
Rynek próbuje odbudować to zaufanie. Stowarzyszenie Autorów wprowadziło certyfikat „Napisane przez człowieka” (Human Authored). Każdy sprawdzi w publicznej bazie, czy książkę napisał człowiek. AI do researchu albo burzy mózgów nie odbiera prawa do certyfikatu, o ile tekst napisał człowiek.
Certyfikat pomoże, ale nie zrobi pracy za autora. Autor i marka muszą wyróżnić się w zalewie przeciętności czymś własnym. Generator może podrobić styl, a własnych historii, klientów i błędów, z których wyciągnąłeś wnioski, nie podrobi.
Jak używać AI przy e-booku albo poradniku, żeby nie stracić zaufania czytelników?
Jeśli planujesz e-book, poradnik albo książkę firmową, AI może Ci pomóc, o ile gotowy tekst brzmi Twoim głosem. Cała ścieżka składa się z czterech kroków:
-
Materiał zbierasz z pomocą AI: pytania czytelników, konspekt i listę źródeł do przejrzenia, a każdą liczbę, datę i nazwisko sprawdzasz sam w oryginalnym źródle.
-
Mówisz czytelnikowi wprost, w czym pomagało AI.
- Tekst piszesz sam, własnym głosem i na przykładach z własnej firmy.
- Zanim podpiszesz umowę z wydawcą, szukasz w niej zapisu o AI.
Krok 1: AI do researchu, a fakty sprawdzasz sam
Agent AI dobrze układa konspekt i wyłapuje dziury w rozdziale. Z faktami bywa gorzej, bo potrafi zmyślić cytat albo badanie. Użytkownicy piszą o autorze, który używa AI wyłącznie do researchu i wszystko potem sprawdza. Część czytelników uznaje to za uczciwe.
Uważaj też na to, co wklejasz agentowi AI. Czytelnicy mojego bloga wpisali w wyszukiwarkę 40 różnych zapytań na ten temat, razem 8504 wyświetleń w wynikach. Najczęstsze brzmiało „czy sztuczna inteligencja jest niebezpieczna”: 909 wyświetleń w 90 dni. Przed pierwszym rozdziałem sprawdź, czego nie wpisywać w rozmowie z agentem AI.
Krok 2: piszesz jawnie, czyli mówisz czytelnikowi, gdzie pomagało AI
Użytkownicy piszą, że autorzy, którzy otwarcie przyznają się do AI, dają czytelnikom wybór, czy chcą to czytać. Jawność chroni też Ciebie. Wykrywacze AI często mylą się przy ludzkich tekstach, więc autorowi trudno udowodnić, że pisał sam. Jeden z takich wykrywaczy uznał wiersz sprzed dwudziestu lat niemal w całości za tekst z AI.
Amazon rozróżnia dwie rzeczy. Tekst, który napisało AI, dla Amazona nadal jest tekstem AI, nawet jeśli mocno go poprawisz, i trzeba go zgłosić. Pomoc przy burzy mózgów, konspekcie czy gramatyce zgłoszenia nie wymaga. Amazon nie pokazuje kupującym Twojego zgłoszenia, więc informację dla czytelnika umieszczasz w książce sam. Przy publikacji poznaj też zasady oznaczania treści AI.
Krok 3: zostawiasz własny głos i własne przykłady
Jeśli AI pisze Ci pierwszy szkic, przerób go tak, żeby tekst brzmiał po ludzku. Zostaw w nim nazwy swoich klientów, liczby z własnych projektów i decyzje, których żałujesz.
Dlaczego to takie ważne? Użytkownicy opisują autora piszącego na zlecenie pod cudzym nazwiskiem (po angielsku „ghostwriter”). Napisał szesnaście książek, a potem stracił zlecenia, bo klienci zaczęli pisać sami z pomocą AI. Ogólny poradnik łatwo zastąpić tekstem od agenta AI. Książkę o Twojej firmie napiszesz tylko Ty.
Krok 4: sprawdzasz umowę z wydawcą
Wydawcy wpisują AI do umów. Użytkownicy opisują pracownika wydawnictwa, który podpisał umowę zakazującą AI w swojej książce. To samo wydawnictwo używa AI na przykład do transkrypcji spotkań. Presja rośnie: list otwarty z prośbą o zakaz książek tworzonych przez AI podpisało siedemdziesięciu autorów, w tym znani pisarze.
Zapytaj wydawcę, czy wolno Ci używać AI do researchu i korekty. Poproś o odpowiedź na piśmie, najlepiej wpisaną do umowy.
Od czego zacząć z AI przy e-booku i ile to kosztuje
Ta ścieżka pasuje do przedsiębiorcy, który wydaje e-book, poradnik albo książkę firmową. Na start wystarczy darmowy plan agenta AI, na przykład darmowy plan Claude. Research i konspekt zrobisz na nim bez wydawania złotówki.
Limit większości kont odnawia się w kroczącym okienku pięciogodzinnym, a plany płatne mają dodatkowo limity tygodniowe. Na płatny plan przejdź dopiero wtedy, gdy ten limit regularnie przerywa Ci pracę nad rozdziałem. Wtedy porównaj dwa płatne plany: ChatGPT Plus i Claude Pro. Claude Pro pozwala w ciągu tych samych pięciu godzin zrobić co najmniej pięć razy więcej niż darmowy plan.
Najczęstsze pytania
Kiedy wolno skanować kupione książki bez zgody autora?
Wolno, jeśli papierowy oryginał zostanie zniszczony. Tak zastrzegł sędzia Alsup w sprawie Bartz przeciwko Anthropic w czerwcu 2025. Sąd uznał skanowanie kupionych książek za „fair use”, czyli amerykański dozwolony użytek. To takie korzystanie z cudzego utworu, na które prawo USA pozwala bez zgody autora. Firma kupiła każdy egzemplarz i zachowała tylko jedną wersję: cyfrową zamiast papierowej.
Czy wyrok w sprawie Anthropic oznacza, że każde skanowanie książek jest legalne?
Nie. Wyrok nie ustanowił ogólnej zasady, że każde skanowanie książek jest legalne. Dotyczy okoliczności tej jednej sprawy. Sąd uznał za dozwolony użytek skanowanie książek, które firma kupiła. Zastrzegł przy tym warunek: papierowy oryginał musi potem zniknąć. Firma zachowała tylko jedną wersję: cyfrową zamiast papierowej.
Czy programy AI (tzw. modele) uczące się na tekstach innych programów AI stają się gorsze?
Tak, jakość nowych modeli może z czasem spadać. Modele publikują w sieci coraz więcej własnych tekstów. Kolejne uczą się na tym, co znajdą w sieci, czyli coraz częściej na tekstach poprzednich modeli. Powielają wtedy ich uproszczenia i błędy. Badacze piszą, że do dalszej nauki AI potrzebuje stałego dostępu do tekstów pisanych przez ludzi.
Ile nowych tytułów dziennie można wydać w Amazonie w usłudze dla samodzielnie wydających autorów?
Trzy dziennie. Amazon ograniczył tworzenie nowych tytułów pod koniec 2023 roku z powodu spamu z AI. Ten limit może się zmienić. Autorzy, którzy mają dobry powód, mogą poprosić o wyjątek. Limit spowalnia zalew, ale go nie zatrzymuje. Użytkownicy opisują oszustów, którzy po usunięciu tytułu wrzucają kolejne pod nowymi pseudonimami.