Czy AI nas ogłupia? Co pokazały badania, skąd bierze się lenistwo poznawcze i jak pracować z AI z głową

Czy AI nas ogłupia? Samo narzędzie nie, ale wyręczanie się nim w myśleniu osłabia wysiłek umysłowy i pamięć tego, co napisałeś. Pokazało to badanie MIT, w którym uczestnicy pisali eseje z ChatGPT. Problemem jest sposób użycia. Kto oddaje czatowi osąd, traci wprawę. Kto zaczyna od własnego szkicu, zyskuje tempo i dalej myśli sam.

Czy AI nas ogłupia? Co sprawdziło badanie MIT

Pytanie „czy AI nas ogłupia” wróciło na czołówki gazet za sprawą jednego eksperymentu z MIT. Badanie nosi tytuł „Your Brain on ChatGPT: Accumulation of Cognitive Debt when Using an AI Assistant for Essay Writing Task”. Po polsku: Twój mózg na ChatGPT, czyli narastający dług poznawczy przy pisaniu esejów z czatem AI.

Dług poznawczy działa jak kredyt. Dziś oszczędzasz wysiłek, a odsetki płacisz później, kiedy musisz pomyśleć sam. Na przykład wtedy, gdy czat nie działa, a wycena dla klienta musi wyjść jeszcze dziś.

Kto brał udział i jak podzielono grupy

Badacze podzielili uczestników na trzy grupy:

• Pierwsza grupa pisała eseje z pomocą ChatGPT.
• Druga korzystała z tradycyjnych wyszukiwarek, więc szukała informacji sama.
• Trzecia pisała z głowy, bez żadnych narzędzi.

Uczestnicy pisali eseje w kilku sesjach, a najciekawsza okazała się sesja 4, ostatnia. W niej badacze zamienili warunki. Osoby z ChatGPT pisały bez niego, a grupa pisząca z głowy dostała czat.

To trochę jak zabrać kalkulator komuś, kto każdy rachunek robił wyłącznie na nim. Od razu widać, co zostało w głowie.

Co mierzono w trakcie pisania

Badacze patrzyli na trzy rzeczy naraz:

• Same eseje oceniali nauczyciele i modele AI.

• Aktywność mózgu rejestrowali przez EEG, czyli elektroencefalografię: czepek z elektrodami odczytuje fale mózgowe.

• Odczucia samych uczestników zbierali w rozmowach po pisaniu.

Sam zapis EEG pokazałby tylko, ile pracował mózg. Dopiero połączenie go z tekstem i z odczuciami ludzi pokazuje, co zostaje w Tobie, a co tylko w eseju. Chodzi o to, czy po napisaniu umiesz powtórzyć swoje argumenty bez zaglądania do kartki.

Drobny szczegół: autorzy sami zastrzegają, że praca nie przeszła jeszcze recenzji naukowej. Wnioski traktują jako wstępne.

Co dzieje się z mózgiem, gdy tekst pisze za nas ChatGPT?

Na pytanie, czy AI nas ogłupia, badanie MIT odpowiada ostrożniej niż nagłówki. Pokazuje za to trzy miejsca, w których mózg odpuszcza, kiedy pisze za niego czat.

Wysiłek umysłowy i aktywność mózgu

Osoby piszące z głowy miały najwyższą aktywność mózgu. Ich mózg pracował intensywnie i na wielu poziomach naraz: jednocześnie wymyślali treść, układali kolejność i dobierali słowa. Grupa z ChatGPT wypadła najsłabiej: najniższy wysiłek umysłowy ze wszystkich grup.

Mózg przy tym nie zasypia. Po prostu przestaje dźwigać, skoro ciężar niesie ktoś inny.

Pamięć i poczucie, że tekst jest „mój”

Tu robi się nieprzyjemnie. Uczestnicy z ChatGPT mieli kłopot z zacytowaniem własnych esejów, które skończyli chwilę wcześniej. Rzadziej też uważali esej za swój.

Jedno wynika z drugiego. Trudno zapamiętać zdanie, którego sam nie wymyśliłeś. Podpisałeś się pod nim, ale nie przeszło przez Twoją głowę.

Jakość i różnorodność języka

Eseje pisane z czatem były poprawne i uporządkowane. Przypominały też siebie nawzajem, jakby wyszły spod jednego pióra.

Modele AI w roli oceniających dawały im za to wysokie noty za spójność i klarowność. Nauczyciele oceniali te same eseje niżej. W relacjach z badania te eseje nazywano „bezdusznymi”, czyli gładkimi, ale bez śladu autora.

Czy sztuczna inteligencja jest niebezpieczna dla myślenia, czy to my źle jej używamy?

Czytelnicy mojego bloga wpisali w Google pytanie „czy sztuczna inteligencja jest niebezpieczna”. To pytanie wyświetliło im się 888 razy w 90 dni. Ludzie pytają o to, bo w każdej debacie o AI wraca ten sam spór. Czy AI nas ogłupia, czy to my niemądrze z niej korzystamy?

Więcej zaufania do AI, mniej krytycyzmu

Badanie wśród pracowników umysłowych pokazało, że im bardziej ufali czatowi, tym mniej krytycznie oceniali jego odpowiedzi. Przy pewności siebie zależność była odwrotna: kto bardziej ufał sobie, ten surowiej oceniał to, co wyprodukował czat.

Znasz ten mechanizm z codzienności. Odpowiedź brzmi pewnie i jest ładnie ułożona, więc odpuszczasz sprawdzanie.

Osłabione myślenie to jedno z kilku ryzyk. Resztę, w tym dane wpisywane do czatu, opisuję w tekście o realnych ryzykach AI.

AI jako lustro naszych nawyków

Komentatorzy idą krok dalej i twierdzą, że AI działa jak lustro: pokazuje nasze własne nawyki, zamiast same psuć nam myślenie.

Taki pogląd przenosi odpowiedzialność z producenta czatu na Ciebie. Jeśli czytasz i piszesz wyłącznie maile oraz odpowiedzi AI, umysł się rozleniwi. Ten sam czat rozrusza myślenie komuś, kto zadaje mu pytania i sięga potem po źródła.

Głos drugiej strony: umiejętności się przesuwają

Użytkownicy piszą, że radość z samodzielnego rozwiązywania trudnych zadań zastępuje im radość z dobrego pokierowania technologią. Coś w tym jest. Kalkulator odebrał nam liczenie w słupkach, a zostawił myślenie o tym, co liczyć.

Haczyk leży gdzie indziej. Przesunąć się wyżej możesz tylko wtedy, gdy nadal robisz coś trudnego. Kto sam nigdy nie rozmawiał z trudnym klientem, nie oceni, czy odpowiedź od czatu nie zaogni sprawy.

Jak ogłupianie przez AI wygląda w małej firmie?

W małej firmie pytanie, czy AI nas ogłupia, dotyczy maili, ofert i decyzji. Te decyzje podejmujesz w pośpiechu, między jednym telefonem a drugim.

Szef, który pyta czat o wszystko

Pierwsza scena. Ktoś w internetowej dyskusji opisuje szefa, który każdy tekst i każdy pomysł najpierw pokazuje AI. Zespół, w kółko pytany „czy zapytałeś AI?”, czuje się zniechęcony i wyczerpany. Ludzie przestają przynosić własne pomysły. Po co, skoro i tak rozstrzygnie czat?

Ocena pomysłów i ludzi to praca właściciela. Należy do zadań, których nie warto delegować, także czatowi.

Tempo kosztem jakości

Druga scena. Ktoś przyznaje, że z przemęczenia sięga po AI, choć wie, że wyniki są gorsze niż wcześniej, bo szef wymaga tempa. Jakość spada po cichu: w odpowiedziach na reklamacje robi się coraz więcej gotowych formułek, a coraz mniej konkretu. Klient zauważy to pierwszy.

Pamiętasz badanie MIT? Mózg zwalniał, gdy pisał za niego czat. Zmęczony pracownik pod presją oddaje więc czatowi akurat tę część pracy, której najbardziej potrzebuje klient. Chodzi o odpowiedź na jego konkretny problem.

Lenistwo poznawcze w codziennej pracy

W firmie wygląda to banalnie. Oferta idzie do klienta bez czytania, bo brzmi pewnie. Wysyłanie ofert bez czytania jest wygodne, dopóki nie stanie się nawykiem całego zespołu.

Jak korzystać z AI, żeby nie tracić własnego myślenia?

Odpowiedź na pytanie, czy AI nas ogłupia, w dużej mierze zależy od Ciebie. Badacze widzą źródło problemu raczej w sposobie korzystania z AI niż w samej technologii. Cztery kroki niżej ustawiają kolejność pracy: najpierw Ty, potem czat.

Krok 1: najpierw własny szkic albo teza

Zanim otworzysz czat, zapisz szkic ze swoją tezą. Trzy zdania na kartce wystarczą. Na przykład: co klient ma zrobić po przeczytaniu mojej oferty, jaki jest mój główny argument i czego się obawia. W badaniu MIT lepiej wypadła grupa, która zaczynała z głowy i dopiero potem dostała czat. Jej uczestnicy lepiej pamiętali to, co napisali.

Pierwszy szkic należy do Ciebie, nawet jeśli jest kiepski.

Krok 2: AI do poprawek, pytań i kontrargumentów

Daj czatowi gotowy szkic i poproś o krytykę. Przykładowe polecenie: „Wskaż trzy najsłabsze miejsca tej oferty i napisz, co odpowie sceptyczny klient”. Traktuj czat jak partnera do pracy, ale kierownicę trzymaj sam: to Ty decydujesz, które uwagi przyjąć. Więcej o tym piszę w tekście o tym, jak korzystać ze sztucznej inteligencji.

Krok 3: sprawdzenie odpowiedzi i własnych skrótów myślowych

Czytelnicy mojego bloga wpisali w Google hasło „błąd poznawczy”, a ono wyświetliło się 674 razy w 90 dni. Ludzie chcą wiedzieć, w których miejscach ich myślenie zawodzi. Przy odpowiedzi z czatu zadaj sobie trzy pytania:

• Czy sprawdziłeś tę odpowiedź w źródle, czy przyjmujesz ją, bo brzmi pewnie?
• Czy zgadzasz się z nią, bo jest prawdziwa, czy dlatego, że pasuje do Twojej tezy?
• Czy umiesz ją powtórzyć własnymi słowami, bez zaglądania w czat?

Przejrzyj też typowe błędy poznawcze, które wpuszczasz do pracy z czatem.

Krok 4: zadania, które zostawiasz sobie

Wybierz czynności, które robisz zawsze sam: ocenę ludzi, cenę dla klienta, pierwszy zarys strategii. Wartość takiego zadania widać po tych, którzy je stracili. Pewien inżynier żałuje spokojnych popołudni przy pisaniu kodu, bo AI wkrótce zrobi tę pracę lepiej od niego. Ty możesz mieć to samo z wyceną: spokojne popołudnie nad kalkulacją dla klienta, którą czat policzy w minutę.

Zadanie, które lubisz robić z głowy, najlepiej chroni Twoje myślenie. Zostaw sobie choć jedno takie zadanie i rób je bez czatu.

Od czego zacząć: kto powinien używać AI i w jakim planie?

To, czy AI nas ogłupia, zależy też od pierwszego tygodnia z czatem, a ten zaczyna się od wyboru narzędzia. Czytelnicy mojego bloga wpisali 40 zapytań o wybór narzędzia, które wyświetliły się łącznie 7889 razy w 90 dni. Samo „claude czy chat gpt” wyświetliło się 524 razy. Ludzie najpierw pytają o narzędzie, a dopiero potem o nawyki.

Jednoosobowa firma: darmowy plan i zasada „najpierw ja”

Na start wystarczy plan darmowy. ChatGPT ma taki plan bez opłat, a konto w Claude zakładasz na claude.ai samym adresem e-mail. Najpierw piszesz własny szkic, dopiero potem otwierasz czat. Jeśli wahasz się, od którego zacząć, przeczytaj porównanie Claude i ChatGPT.

Mały zespół: wspólne zasady zamiast „czy zapytałeś AI?”

Zespół potrzebuje jednej kartki zasad, zanim kupi pierwszą licencję. Ustalcie, co robicie z głowy, co oddajecie czatowi i kto czyta ofertę przed wysłaniem. Jeśli pracujecie w Microsoft 365, sprawdźcie, czy Wasz plan obejmuje Copilot Chat, czyli czat AI od Microsoftu. W części planów firmowych Microsoft daje go bez dopłaty.

Kiedy dopłacić do planu płatnego

Dopłacasz, gdy limit planu darmowego regularnie przerywa Ci pracę. Według cennika Anthropic plan Pro pozwala w każdej pięciogodzinnej sesji zrobić co najmniej pięć razy więcej niż plan darmowy. Przed decyzją sprawdź ceny planów w złotych.

Twoja ścieżka startu wygląda tak:

• Jednoosobowa firma zaczyna od ChatGPT albo Claude w planie darmowym i trzyma się zasady „najpierw własny szkic”.
• Mały zespół w Microsoft 365 testuje Copilot Chat i spisuje wspólne zasady przed zakupem licencji.
• Plan płatny wybierasz dopiero wtedy, gdy limit planu darmowego blokuje Ci codzienną pracę, a cenę sprawdzasz we wpisie o planach.

Najczęstsze pytania